Spawanie Aluminium: Pełny przewodnik

Spawanie aluminum

Aluminium jest drugim najczęściej stosowanym metalem na świecie z wieloma zaletami, takimi jak niewielka waga, wytrzymałość i odporność na korozję. Ma również dobre przewodnictwo elektryczne. Aluminium znajduje szerokie zastosowanie w różnych sektorach przemysłu, w tym w przemyśle motoryzacyjnym. Jeśli interesuje cię spawanie aluminium i innych metali, ten artykuł jest dla ciebie.

Spawanie aluminium może być trudne nawet dla najbardziej doświadczonych spawaczy. Spawanie aluminium wymaga innych technik i procedur niż spawanie stali, a zrozumienie tych różnic jest niezbędne do wykonania dobrych spoin i pracy nad różnymi projektami.

Chociaż spawanie aluminium może być wyzwaniem, przy odpowiednich informacjach i praktyce jest to talent, którego można się nauczyć. Czytaj dalej, aby dowiedzieć się wszystkiego, co musisz wiedzieć o spawaniu aluminium, od wielu rodzajów spawania po ogólne sugestie dotyczące sukcesu.

W skrócie:

  • Spawanie aluminium jest trudne, ale możliwe do opanowania przy odpowiednich technikach i przygotowaniu materiału.
  • Metody MIG i TIG są najczęściej stosowane do spawania aluminium, w zależności od grubości materiału.
  • Właściwe przygotowanie aluminium, wybór odpowiedniego spoiwa i parametrów spawania są kluczowe dla uzyskania trwałej spoiny bez wad.
  • Spawanie aluminium ma zastosowanie w wielu sektorach przemysłu, w tym w przemyśle motoryzacyjnym.
  • Aluminium jest lekkie, wytrzymałe i odporne na korozję, co czyni go atrakcyjnym metalem do różnych celów.

Zalety aluminium i jego zastosowanie w przemyśle

Aluminium jest lekkim metalem o dużych walorach, które sprawiają, że jest powszechnie wykorzystywane w przemyśle. Jego niewielka waga i jednocześnie wysoka wytrzymałość czynią go idealnym materiałem do zastosowań, gdzie istotna jest redukcja masy, takich jak przemysł motoryzacyjny.

Dzięki zastosowaniu aluminium w produkcji pojazdów, można osiągnąć mniejsze zużycie paliwa i ograniczenie emisji CO2. Jednak aluminium nie znajduje zastosowania tylko w motoryzacji – jest szeroko wykorzystywane także w przemyśle spożywczym, lotniczym, budowlanym i elektrotechnicznym.

W przemyśle motoryzacyjnym aluminium jest szczególnie cenne ze względu na swoje właściwości. Lekkość aluminium przekłada się na mniejsze zużycie energii i lepszą wydajność pojazdów. Ponadto, aluminium jest odporne na korozję, co przekłada się na dłuższą żywotność elementów konstrukcyjnych. Wieloletnie badania i rozwój technologii spawania aluminium umożliwiły skuteczne wykorzystanie tego metalu w różnych sektorach przemysłu, czyniąc go niezastąpionym materiałem.

Zastosowanie aluminium w przemyśle

Aluminium znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach przemysłu. W przemyśle spożywczym jest wykorzystywane do produkcji opakowań, ponieważ jest niezwykle łatwe do formowania i nie reaguje z żywnością. W przemyśle lotniczym aluminium jest stosowane do produkcji kadłubów samolotów ze względu na swoją lekkość i wytrzymałość.

W przemyśle budowlanym aluminium jest wykorzystywane do produkcji ram okiennych i drzwiowych, konstrukcji dachowych i elewacyjnych. Natomiast w przemyśle elektrotechnicznym, aluminium jest stosowane jako przewodnik ze względu na swoją doskonałą przewodność elektryczną. Te przykłady pokazują ogromne zastosowanie aluminium w różnych dziedzinach przemysłu, co jest wynikiem jego unikalnych właściwości.

PrzemysłZastosowanie aluminium
SpożywczyProdukcja opakowań
LotniczyProdukcja kadłubów samolotów
BudowlanyProdukcja ram okiennych i drzwiowych, konstrukcji dachowych i elewacyjnych
ElektrotechnicznyStosowanie jako przewodnik

Rodzaje spawania aluminium

Spawanie aluminium jest niezwykle wszechstronne, a istnieją dwie główne metody, które są najczęściej stosowane – metoda MIG i metoda TIG. Wybór odpowiedniej metody zależy od grubości spawanego aluminium. W tej sekcji zaprezentuję obie metody i omówię ich różnice oraz zastosowanie.

Metoda MIG (Metal Inert Gas)

Metoda spawania MIG, znana również jako metoda spawania gazowego metodą inertyczną, jest powszechnie stosowana do spawania aluminium o większej grubości, powyżej 1 mm. W tej metodzie używa się osłony gazu (najczęściej argonu) i zasilanego drutu elektrodowego, który pełni rolę spoiwa. Spawanie metodą MIG jest stosunkowo szybkie i efektywne, jednak wymaga umiejętności kontrolowania temperatury i prędkości spawania, aby uniknąć przegrzania aluminium.

Metoda TIG (Tungsten Inert Gas)

Metoda spawania TIG, znana również jako metoda spawania gazowego z prądem łukowym, jest najczęściej stosowana do spawania cienkiego aluminium o grubości poniżej 1 mm. W tej metodzie używa się nietopliwej elektrody wolframowej i osłony gazu obojętnego, takiego jak argon. Metoda TIG umożliwia precyzyjne spawanie i pozwala na kontrolowanie temperatury, co jest szczególnie ważne przy spawaniu elementów o skomplikowanych kształtach lub przy spawaniu na małej skali.

Metoda spawaniaZastosowanie
Metoda MIGGrubsze aluminium (powyżej 1 mm)
Metoda TIGCieńsze aluminium (poniżej 1 mm)
Spawane aluminium

Spawanie aluminium metodą MIG

Spawanie aluminium metodą MIG jest jedną z najpopularniejszych technik stosowanych do spajania grubych materiałów aluminium. Metoda ta polega na wykorzystaniu osłony gazu, najczęściej argonu, oraz odpowiedniego przygotowania aluminium przed procesem spawania. Wymaga to usunięcia tlenków z powierzchni aluminium, co można osiągnąć poprzez szczotkowanie i zastosowanie specjalnych środków chemicznych.

W trakcie spawania aluminium metodą MIG, metal w postaci drutu jest podawany automatycznie przez spawarkę do miejsca spawania. Drut ten jest wykonany z aluminium lub stopu aluminium, co umożliwia skuteczne łączenie materiałów. Przez podawanie spoiwa w trakcie spawania, można osiągnąć mocną i trwałą spoinę aluminium. A jeżeli nie posiadasz sprzętu to polecamy poznać która spawarka MIG, jest najlepsza do twojego warsztatu!

Warto również pamiętać o odpowiednim ustawieniu parametrów spawarki, takich jak prąd spawania, prędkość drutu czy napięcie łuku, aby osiągnąć optymalne rezultaty. Dzięki zastosowaniu metody MIG, możliwe jest skuteczne spawanie aluminium w różnych sektorach przemysłu, zarówno motoryzacyjnym, spożywczym, lotniczym, budowlanym, jak i elektrotechnicznym.

Parametr spawaniaWartość
Prąd spawaniaUstawić zgodnie z zaleceniami producenta spawarki
Prędkość drutuDopasować do grubości materiału aluminium
Napięcie łukuDobierać w zależności od warunków spawania

Spawanie aluminium metodą TIG

Spawanie aluminium metodą TIG (Tungsten Inert Gas) jest jedną z najczęściej stosowanych technik do spawania cienkiego aluminium. Technika ta wykorzystuje nietopliwą elektrodę wolframową i osłonę gazu obojętnego, najczęściej argonu. Spawanie aluminium metodą TIG ma wiele zalet, w tym możliwość przeprowadzenia spawania przy niskiej temperaturze, co minimalizuje ryzyko deformacji materiału.

A jeżeli nie posiadasz jeszcze potrzebnego sprzętu, to koniecznie poznaj nasze najlepsze spawarki TIG w obecnym roku!

Metoda TIG jest szczególnie skuteczna przy spawaniu aluminium o grubości poniżej 1 mm. Nietopliwa elektroda wolframowa jest używana do generowania łuku spawalniczego, a osłona gazu obojętnego zapewnia czystość spawalniczego jeziorka, minimalizując ryzyko utleniania się aluminium podczas spawania. Elektroda wolframowa ma wysoką temperaturę topnienia, co pozwala na utrzymanie stabilnego łuku przy niskich prądach spawania.

Spawanie aluminium metodą TIG wymaga precyzji i umiejętności ze strony spawacza. Konieczne jest ustawienie odpowiednich parametrów spawania, takich jak prąd spawania, prędkość przemieszczania się elektrody oraz rodzaj osłony gazu. Spawanie aluminium metodą TIG jest skuteczne i pozwala uzyskać trwałe spoiny o wysokiej jakości oraz estetycznym wykończeniu.

Zalety spawania aluminium metodą TIG:

  • Możliwość spawania przy niskiej temperaturze
  • Czystość spawalniczego jeziorka dzięki osłonie gazu obojętnego
  • Minimalne ryzyko deformacji materiału
  • Trwałe spoiny o wysokiej jakości

Spawanie aluminium metodą TIG jest niezwykle przydatną techniką do spawania cienkiego aluminium, szczególnie w przypadku zastosowań wymagających wysokiej precyzji i estetycznego wykończenia. Należy jednak pamiętać, że do opanowania tej techniki konieczne jest zdobycie odpowiedniej wiedzy i umiejętności spawalniczych.

Przygotowanie aluminium do spawania

Przed przystąpieniem do spawania aluminium konieczne jest odpowiednie przygotowanie materiału. Kluczowym krokiem jest usunięcie tlenków z powierzchni aluminium. Można to osiągnąć poprzez szczotkowanie powierzchni i użycie specjalnych środków chemicznych dedykowanych do czyszczenia aluminium.

Usunięcie tlenków jest istotne, ponieważ chroni przed powstawaniem wtrąceń i porów w spoinie. Następnym krokiem jest odtłuszczenie powierzchni aluminium, aby zapewnić jak największą czystość i uniknąć powstawania porów w spawanej spoinie. Dbając o odpowiednie przygotowanie aluminium przed spawaniem, możemy osiągnąć trwałą spoinę bez wad.

Proces przygotowania aluminium do spawania:

  • Szczotkowanie powierzchni aluminium
  • Użycie specjalnych środków chemicznych do usunięcia tlenków
  • Odtłuszczenie powierzchni aluminium

Ważne jest również podkreślenie, że przygotowanie aluminium do spawania może różnić się w zależności od metody spawania. Zarówno przy spawaniu metodą MIG, jak i TIG, istotne jest jednakowe usunięcie tlenków i odtłuszczenie powierzchni.

KrokOpis
Szczotkowanie powierzchni aluminiumUsuwanie zanieczyszczeń i tlenków za pomocą szczotki
Użycie specjalnych środków chemicznychCzyszczenie aluminium za pomocą dedykowanych środków chemicznych
Odtłuszczenie powierzchni aluminiumUsunięcie tłuszczu i innych substancji z powierzchni aluminium
Spawacz spawający aluminium

Właściwości aluminium do spawania

Spawanie aluminium wiąże się z pewnymi wyzwaniami ze względu na jego właściwości. Jedną z głównych trudności jest różnica temperatur topnienia aluminium i tlenku aluminium, co często prowadzi do powstawania wtrąceń i porów w spoinie. Wysoka przewodność cieplna aluminium wymaga zwiększenia energii liniowej spawania, aby zapewnić odpowiednią temperaturę topnienia i połączenie elementów.

Spawalność aluminium zależy również od jego składu chemicznego i czystości powierzchni. Przed spawaniem aluminium należy odpowiednio przygotować, usunąć tlenki z powierzchni poprzez szczotkowanie i zastosowanie środków chemicznych. Konieczne jest również dokładne odtłuszczenie powierzchni, aby uniknąć powstawania porów w spoinie.

Kolejną ważną właściwością aluminium do spawania jest jego słaba wytrzymałość mechaniczna w wysokich temperaturach. Podczas spawania aluminium należy dobrze zrozumieć równowagę parametrów, takich jak natężenie prądu i przewodnictwo cieplne, aby uniknąć przetopienia elementu. Również dobór odpowiedniego spoiwa i techniki spawania ma kluczowe znaczenie dla uzyskania trwałej spoiny bez wad.

WłaściwośćOpis
Wysoka przewodność cieplnaWymaga zwiększonej energii liniowej spawania
Różnice temperatur topnieniaProwadzi do powstawania wtrąceń i porów w spoinie
Słaba wytrzymałość mechaniczna w wysokich temperaturachWymaga równowagi między parametrami spawania
Czystość powierzchniUsunięcie tlenków i odtłuszczenie przed spawaniem
Dobór odpowiedniego spoiwa i techniki spawaniaKluczowe dla uzyskania trwałej spoiny bez wad

Gaz osłonowy do spawania aluminium

Spawanie aluminium jest procesem, który wymaga odpowiednich warunków, aby uzyskać trwałą i jakościową spoinę. Jednym z kluczowych elementów tego procesu jest stosowanie odpowiedniego gazu osłonowego. Najczęściej używanym gazem do spawania aluminium jest argon. Ten bezbarwny gaz nie jest reaktywny i doskonale chroni spawalnicze jeziorko przed oddziaływaniem atmosfery.

Gaz argon zapewnia stabilne warunki spawania aluminium, minimalizując ryzyko powstawania wtrąceń i porów w spoinie. Jego właściwości umożliwiają utrzymanie efektywnego strumienia gazu, który otacza obszar spawania, zapewniając ochronę przed dostępem powietrza i innych zanieczyszczeń atmosferycznych.

Oprócz czystego argonu, istnieje możliwość stosowania różnych mieszanki gazowych do spawania aluminium. Mieszanki argonowo-helowe są czasami wykorzystywane w przypadkach, gdy wymagana jest większa ilość ciepła, na przykład podczas spawania aluminium w grubych elementach lub przy zastosowaniu większej prędkości spawania. Mieszanki gazowe mogą zapewnić dodatkowe właściwości termiczne, które są korzystne podczas spawania aluminium.

Rodzaj gazuZastosowanieWłaściwości
ArgonNajczęściej stosowany gaz osłonowy do spawania aluminiumNie reaktywny, zapewnia stabilne warunki spawania
Mieszanki argonowo-heloweStosowane w przypadkach wymagających większej ilości ciepłaDodatkowe właściwości termiczne, korzystne dla spawania aluminium w grubych elementach
Płachty aluminium

Praktyczne wskazówki dotyczące spawania aluminium

Przygotowanie materiału przed spawaniem aluminium jest kluczowym etapem, który ma duże znaczenie dla ostatecznego rezultatu. Ważne jest, aby odpowiednio przygotować powierzchnię aluminium poprzez usunięcie tlenków za pomocą szczotki i specjalnych środków chemicznych. Należy również zadbać o odtłuszczenie powierzchni, aby uniknąć powstawania porów w spoinie. Przygotowanie materiału jest istotne niezależnie od wybranej metody spawania.

Drugim ważnym czynnikiem jest właściwe ustawienie parametrów spawarki. Natężenie prądu i prędkość spawania powinny być odpowiednio dobrane do grubości aluminium, aby uzyskać trwałą spoinę. Należy pamiętać, że aluminium ma wysoką przewodność cieplną, dlatego może być wymagane zwiększenie energii liniowej spawania w porównaniu do spawania innych metali.

Ponadto, dbanie o czystość powierzchni spawanej jest niezwykle ważne. Niewłaściwie oczyszczona powierzchnia może prowadzić do powstawania wad spoiny, takich jak porowatość czy wtrącenia. Dlatego należy unikać dotykania palcami spawanej powierzchni oraz dbać o czystość narzędzi i materiałów używanych podczas spawania.

Zasady spawania aluminium

  • Przygotuj powierzchnię aluminium, usuwając tlenki i odtłuszczając powierzchnię.
  • Dobierz odpowiednie parametry spawarki, uwzględniając grubość aluminium.
  • Zachowaj czystość powierzchni spawanej i narzędzi.

Sumując, przy spawaniu aluminium należy pamiętać o odpowiednim przygotowaniu materiału, właściwym ustawieniu parametrów spawarki oraz dbałości o czystość powierzchni. Zasady spawania aluminium są istotne dla uzyskania trwałej spoiny bez wad.

Metoda MIG/MAG do spawania aluminium

Metoda MIG/MAG jest jedną z najczęściej stosowanych technik spawania aluminium. Jest szczególnie skuteczna przy spawaniu grubych elementów, gdzie elektroda jednocześnie pełni rolę podawania spoiwa. W przypadku spawania aluminium, dozowanie dodatkowego spoiwa jest kluczowe, ponieważ pozwala na utrzymanie stabilnej spoiny.

Podczas spawania aluminium metodą MIG/MAG, spawacz korzysta z podawania pręta aluminium, który jest stopem spajającym. Pręt ten jest wprowadzany do łuku elektrycznego wraz z osłoną gazu, najczęściej argonu. Gaz ten ma za zadanie ochronić spoinę przed reakcją z atmosferą, co może prowadzić do wad spoiny.

Spawanie aluminium metodą MIG/MAG ma wiele zalet. Po pierwsze, pozwala na szybkie i efektywne spawanie grubych elementów. Dodatkowo, dzięki podawaniu spoiwa w postaci pręta, spawacz ma większą kontrolę nad procesem spawania, co przekłada się na lepszą jakość spoiny. Metoda MIG/MAG jest również stosunkowo prosta i nie wymaga dużego doświadczenia, co czyni ją popularną wśród spawaczy aluminium.

Przykłady zalet metody MIG/MAG do spawania aluminium:
Szybkie i efektywne spawanie grubych elementów
Większa kontrola nad procesem spawania
Prosta technika, łatwa do opanowania

Warto jednak pamiętać, że spawanie aluminium metodą MIG/MAG wymaga odpowiedniej wiedzy i umiejętności. Ważne jest ustalenie odpowiednich parametrów spawania, takich jak prąd, napięcie i prędkość podawania spoiwa. Ponadto, spawacz musi również odpowiednio przygotować aluminium przed spawaniem, usuwając tlenki i odtłuszczając powierzchnię.

Podsumowując, metoda MIG/MAG jest skuteczną techniką spawania aluminium, szczególnie przy spawaniu grubych elementów. Dzięki możliwości podawania spoiwa w postaci pręta, spawacz ma większą kontrolę nad procesem spawania, co przekłada się na lepszą jakość spoiny. Zachowanie odpowiednich parametrów spawania oraz staranne przygotowanie aluminium są kluczowe dla uzyskania trwałej i niezawodnej spoiny.

Podsumowanie metody TIG do spawania aluminium

Metoda TIG jest jedną z najbardziej uniwersalnych metod do spawania cienkiego aluminium. Wykorzystuje się jarzenie łuku pomiędzy elektrodą wolframową a spawanym materiałem. W celu zapewnienia czystości spawalniczego jeziorka i tworzenia trwałej spoiny, zaleca się wykorzystanie osłony argonem.

Spawanie aluminium metodą TIG wymaga precyzji i umiejętności, ponieważ należy utrzymać stałą odległość między elektrodą a spawanym materiałem. Osłona argonem jest niezwykle istotna, ponieważ zapewnia ochronę przed reakcją z atmosferą, co mogłoby prowadzić do powstania wtrąceń i porów w spoinie.

Metoda TIG jest szczególnie przydatna przy spawaniu delikatnych i precyzyjnych elementów aluminium, takich jak elementy lotnicze czy układy chłodzenia. Daje możliwość spawania przy bardzo niskiej temperaturze, co minimalizuje wpływ na właściwości mechaniczne aluminium.

Metoda TIG do spawania aluminiumZalety
Wykorzystuje jarzenie łuku między elektrodą wolframową a spawanym materiałemMożliwość precyzyjnego spawania cienkiego aluminium
Osłona argonemZapewnia czystość spawalniczego jeziorka
Niska temperatura spawaniaMinimalizuje wpływ na właściwości mechaniczne aluminium

Wybór odpowiedniej metody spawania aluminium zależy od grubości materiału oraz wymagań dotyczących jakości spoiny. Metoda TIG, dzięki swojej uniwersalności i możliwości precyzyjnego spawania, jest często stosowana w przypadku cienkich elementów aluminium. Osłona argonem oraz jarzenie łuku zapewniają odpowiednie warunki do uzyskania trwałej spoiny bez wad.

Jak spawać aluminium

Równowaga między parametrami spawania

Podczas spawania aluminium istnieje konieczność znalezienia równowagi między różnymi parametrami, aby uzyskać trwałą i solidną spoinę. Jednym z kluczowych czynników jest natężenie prądu, które ma bezpośredni wpływ na ułożenie spoiny oraz kontrolę przepływu ciepła. Zbyt niskie natężenie prądu może prowadzić do słabej penetracji spoiny, natomiast zbyt wysokie natężenie może skutkować przetopieniem elementu ze względu na wysoką przewodność cieplną aluminium.

Aby osiągnąć właściwą równowagę, spawacz musi znaleźć optymalne natężenie prądu, które zapewni odpowiednie połączenie elementów bez przegrzewania materiału. To wymaga doświadczenia oraz dostosowania parametrów spawania do konkretnej grubości materiału aluminium. Istotne jest również monitorowanie temperatury podczas spawania i odpowiednie dostosowanie prędkości ruchu spawarki, aby uniknąć przegrzania.

Przetopienie elementu

Przetopienie elementu stanowi poważne wyzwanie podczas spawania aluminium ze względu na przewodnictwo cieplne tego metalu. Aluminium szybko przewodzi ciepło, co oznacza, że istnieje ryzyko przegrzania i przetopienia elementu, zwłaszcza przy zbyt wysokim natężeniu prądu lub niewłaściwym ustawieniu parametrów spawania.

Aby zminimalizować ryzyko przetopienia elementu, ważne jest utrzymanie równowagi między natężeniem prądu a prędkością ruchu spawarki. Spawacz musi również odpowiednio dostosować grubość elektrody, aby kontrolować ilość energii dostarczanej do spawanej powierzchni. Prowadzenie próbnych spawań oraz ciągłe monitorowanie temperatury mogą również pomóc w utrzymaniu równowagi i uniknięciu przetopienia elementu.

ParametrRównowaga parametrów spawania aluminium
Natężenie prąduOdpowiednie ułożenie spoiny i kontrola przepływu ciepła
Przetopienie elementuZminimalizowanie ryzyka przegrzania aluminium

Wniosek

Podsumowując, spawanie aluminium może być wyzwaniem, ale z odpowiednim przygotowaniem i technikami można je opanować. Przy każdej metodzie spawania należy pamiętać o zachowaniu bezpieczeństwa, oraz higieny pracy. Metody MIG i TIG są najczęściej stosowane, w zależności od grubości materiału. Kluczowe jest właściwe przygotowanie aluminium, wybór odpowiedniego spoiwa oraz ustawienie parametrów spawania w celu uzyskania trwałej spoiny bez wad.

Ważne jest usunięcie tlenków z powierzchni aluminium przed spawaniem oraz odtłuszczenie powierzchni, aby uniknąć porów w spoinie. Również równowaga między natężeniem prądu a przetopieniem elementu jest istotna ze względu na właściwości przewodnictwa cieplnego aluminium.

Spawanie aluminium jest nie tylko powszechne w przemyśle motoryzacyjnym, ale znajduje również zastosowanie w innych sektorach przemysłu, takich jak przemysł spożywczy, lotniczy, budowlany i elektrotechniczny. Decydując się na spawanie aluminium, należy pamiętać o konieczności dobrania odpowiedniej metody spawania, przygotowania materiału i parametrów spawania, aby osiągnąć pożądane rezultaty.

Spaw na aluminium pokazany z bliska

Często zadawane pytania

Jak przygotować aluminium przed spawaniem?

Przed spawaniem aluminium należy usunąć tlenki poprzez szczotkowanie i użycie środków chemicznych. Konieczne jest również odtłuszczenie powierzchni aluminium.

Jakie gazy osłonowe można używać do spawania aluminium?

Najczęściej stosowanym gazem osłonowym do spawania aluminium jest argon. Można również stosować mieszanki argonowo-helowe.

Jak osiągnąć równowagę między parametrami spawania aluminium?

Spawanie aluminium wymaga znalezienia równowagi między natężeniem prądu, aby zapewnić prawidłowe ułożenie spoiny, i uniknięcie przetopienia elementu ze względu na przewodnictwo cieplne aluminium.

O autorach

Author Image

Artur Kowalski

Jestem certyfikowanym ekspertem ds. spawania i twórcą DobrySpawacz.com, bloga, na którym dzielę się ponad 30-letnim doświadczeniem w branży spawalniczej. Skontaktuj się ze mną pod adresem [email protected] w razie potrzeby pomocy.